Suları köprüye kadar yükselmiş Boğaz ve su üstünde yüzen kitaplar

Edebiyat Ölüyor, Bildiğimiz Dünya da, Tadını Çıkarın Çünkü Şanslıydık!

Hayatla, hayatımla, dünyayla ilgili kısa vadeli tahlillerim fena sayılmasa da uzun vadelilerde genellikle bocalarım.

Gelecek mevzubahis olduğunda, kendi hayatımdan güzel şeyler beklemeyi çocukluğumdan beri bir alışkanlık haline getirmişsem de dünyayla ilgili beklentilerim çoğunlukla karamsardır. Rüyalarımda sevdiğim şehirleri hep yıkık dökük, kıyamet sonrası atmosferinde, maskeli tipler yollarda ateşli barikatlar kurmuş veya tüm evler, caddeler boşalmış halde görürüm.

Orhan Pamuk’un Kara Kitap’ındaki “suları çekilmiş Boğaz”ın aksine benim rüyalarımdaki Boğaz’ın suları yükselmiş, köprüye kadar ulaşarak kıyıları ve tepeleri yutmuş haldedir çoğu zaman.

Şimdi bir de yapay zekânın denkleme girdiği ve denklemdeki ağırlığını her geçen gün artırdığı bir ortamda, Terminatör ve The Matrix başta olmak üzere Hollywood sinemasında izlediğimiz hemen bütün senaryoların başımıza geleceğinden şüphe duymayacak bir durumdayım.

Yapay zekânın işimizi elimizden almasından veya “Yapay zekâ, bir insan gibi duygulanımlara girerek, insanın ruhani derinliğinde bir eser yaratabilir mi?” tartışmasından fazlası olduğunu düşünüyorum ister istemez.

Çünkü mesele, yapay zekânın bir Dostoyevski yahut Nietzsche olup olmamasından ziyade, gelecek kuşakların bunu talep edip etmeyeceği…

Hatta yapay zekâyı paranteze alıp bugünkü, özellikle Türkiye’deki, okur-yazar-yayıncı ve genel anlamda kültür sorunlarına baktığınızda, birçoğunun bu talep edilmezliğin sonucu olduğunu kolayca görebiliriz. Bir tane küresel romancımız, bir tane ulusal komedyenimiz, bir tane çok satan polisiyecimiz olmasının yettiği, ikincisine veya üçüncüsüne belki bir ihtimal ama daha fazlasına ihtiyaç duymadığımız bu kısırlık içinde bir de yapay zekânın hâkimiyetini artırdığı bir ortamdaki kültürel arz-talep dengesini düşünmek bile yetiyor.

Kaldı ki “elimizden işimizi alacak” veya “bizi köle edecek”ten çok daha öncelikli dertlerle karşı karşıyayız. Küresel anlamda silahlanma, casusluk, veri hırsızlığı, ulusal anlamda ise hukuk, ekonomi, sosyoloji gibi daha birçok başlıkta bunu konuşabiliriz. Öte yandan edebiyat ve yayıncılık her ne kadar bu başlıkların uzağında görünse de bence mesafe o kadar da çok değil.

Bu yazıyı iki aya yakındır yazmak istediğim halde bir türlü toparlayamadım çünkü yapay zekâ, edebiyat ve yayıncılık mevzuunda her defasında yeni ve çarpıcı bir haber ekranıma düştü, düşmeye devam ediyor da…

Bu haberlerden birkaçını paylaşmak istiyorum. Kendi bağlamlarını oluşturmaları için. Kısa kısa aktaracağım haberlerin yalnızca son birkaç aya ait olduğunu ve benzerlerinin her gün geldiğini belirtmek isterim. Haber detayları için yazının sonundaki kaynakçayı kullanabilirsiniz.

  • Önce memleketten bir haber: Sennur Sezer Emek ve Direniş Öykü Ödülü’nün jürisi, başvurularda yapay zekâ izine dair güçlü emarelerle karşılaştığı için 2026’da birincilik vermedi.
  • Mia Ballard’ın Shy Girl romanının yüzde 78 oranında yapay zekâyla yazıldığı iddia edilince, yayıncı Hachette kitabı raftan çekti. Kitaba övgü dolu eleştiriler yazmış olan Rachel Meghan, farkı anlayamadığını Poynter’daki yazısında itiraf etti.
  • Nobel ödüllü Olga Tokarczuk, Mayıs 2026’da yapay zekâyı edebiyat için “inanılmaz ölçüde değerli” bulduğunu söyleyince Polonya’da büyük bir tartışma başladı. Tokarczuk, bir dil modelinin “en gelişmiş sürümünü” satın aldığını, modelin yaratıcı düşüncesini ne kadar genişlettiğini görünce “derinden şaşırdığını” ve ona sık sık fikirler geliştirttiğini söyledi. Ancak gelen tepkilerden sonra bu araçları yalnızca bilgi bulmak ve doğrulamak için kullandığını açıkladı. Ve daha da önemlisi, uzun roman yazmanın ekonomik açıdan artık anlamlı olmadığını, bir sonraki romanının muhtemelen son romanı olacağını da söyledi.
  • Amazon, KDP’de haftalık yeni kitap yükleme sınırını format başına 10’dan 2’ye indirdi. Bu karar, yapay zekâyla üretilen kitap seline karşı atılmış bir adım olarak yorumlanıyor.
  • Commonwealth Kısa Öykü Ödülü’nün kazanan öyküleri yapay zekâ iddiasıyla tartışmaya açıldı. Vakıf iddiaları reddetti, ancak öyküleri yayınlayan Granta dergisi ortaklığı sonlandırdı.
  • Almanya ve Hollanda’daki sahaflardan toplu olarak satın alınan yaklaşık 3 milyon kitap, taranıp yapay zekâ için eğitim verisine dönüştürüldükten sonra imha edildi.
  • Hachette, Elsevier, Cengage ve Scott Turow, Gemini’yi eğitmek için izinsiz kitap kullandığı gerekçesiyle Google’a dava açtı. Dilekçeye göre Google, yazarları ve yayıncıları korumak için kurulmuş telif sistemini bilinçli tercihlerle devre dışı bıraktı. Davada şirketin bu uygulamanın ciddi bir hukuki risk taşıdığını bildiği de iddia ediliyor.
  • Bir de ilginç veri: The Christian Science Monitor’a göre okurların yüzde 61’i bir kitabın yapay zekâyla yazıldığını öğrenirse ondan daha az tatmin olacağını söylüyor, yazarların yüzde 45’i ise işlerinde bu araçlardan yardım aldığını kabul ediyor.

Kuşbakışı baktığımızda yapay zekâ ve edebiyat/yayıncılık arasındaki krizin kabaca üç başlığa ayrıldığını görebiliyoruz: Yapay zekâ ürünü eserlerin ortaya çıkışları, izinsiz veri kullanımı ve yapay zekâ şirketlerinin veri amaçlı kitap kıyımı…

Özellikle Anthropic’in Panama Projesi kapsamında milyonlarca adede varan kitap kıyımı, bu konuda medyada en çok konuşulanlardan biri oldu. Mahkeme bu kıyımı yasal bulmuş olabilir ama benim derdim salt hukukla ilgili değil. Abartılı ve romantik bir benzetme olmayacaksa bu haberin bana ister istemez Taliban’ın Bamyan Budaları’nı yıkışını hatırlattığını söylemek zorundayım. Bir yıkıma yasanın izin vermesi, onun simgesel ağırlığını hafifletecek değil diye düşünüyorum. Bu konuyla ilgili sevgili Çağla Üren’in araştırmalarını doyurucu ve akıcı buluyorum, ilgilisi için bir paylaşımı BURADA.

Bamyan Budaları’nın Taliban tarafından yıkılmadan önceki ve sonraki hali

Keşke her şey “Bundan sonrası yıkım ve tufan” diyerek tahmin edip emin olacak kadar basit olsaydı. Bu yazıyı tasarlarken en başta ben de o noktada buldum kendimi, yani her şeyi çok daha kolay açıklayabileceğim bir yerde.

Malum, her nesil, kendini bir altın çağın sonuncusu sayar. Sonrasında hayat, hakikat, ahlak, neşe bitmiştir… Bu yazıyı öyle bir yerden yazmamak için elimden geleni yapmakla birlikte, içinde bulunduğumuz sürecin, Erlend Loe’nun çok sevdiğim kitabının adı gibi Bildiğimiz Dünyanın Sonu olduğunu da biliyorum. Tabii, “Bildiğimiz dünya neydi ki?” de diyebilirsiniz. Ne zaman “hakikat sonrası” terimini duysam “hakikat neydi ki?” diyeceğim gelir. O misal.

Bu belki daha ziyade, çok uzun zamana yayılmasına alıştığımız değişimlerin daha hızlı ve kısa zamanlara sığdırılmış, dolayısıyla daha şok edici hali gibidir. Buhar enerjisiyle tren ve gemi yürütmek de, atomu parçalayıp ondan bomba yapmak da kendi klasmanlarında türlü deliliklerdi ama kontrol bir biçimde hâlâ insanın elindeydi -iyi veya kötü insanların. Başlarında olduğumuz bu yeni yolun bunun bir benzeri olduğundan pek emin değilim.

Peki dünya yıkılarak değişmek veya değişerek yıkılmak üzereyken yapay zekânın edebiyatla, yayıncılıkla, sanatla ilgisi ne kadar önemli olabilir ki? Hele bir de okuma kültürünün can çekiştiği bizim gibi ülkelerde.

Ama önemli… Çünkü mesele sadece kitapların nasıl yazıldığı, nasıl yayınlandığı, nasıl satıldığı ve ne kadar okunduğu değil bu açıdan. Mesele, asırlardır değişerek ve gelişerek süregelen, arızalı da olsa görece organik medeniyetimizin düşünme, hissetme ve ifade etme araçlarının, biçimlerinin, onlara yüklediğimiz anlamların ve işlevlerin değişmesi.

Amerika’daki veya Avrupa’daki bir okurun Firdevsî’den, Dede Korkut’tan veya Orhan Pamuk’tan, yahut Ortadoğu’daki, Anadolu’daki bir okurun Don Kişot’tan, Hemingway’den veya Sally Rooney’den haberdar olmaması, kültürler arasındaki geçişkenliğin oranı meselesi değil artık.

Çünkü çoktan başlamış olan bu değişim, her ne kadar veri kaynağı olarak mevcut insanlık birikimini kullansa da ortaya koyacağı inorganik sonuçlar geleceğin herhangi bir noktasında bizim bildiğimiz veya bilmesek de bir parçası olarak yaşadığımız ve öldüğümüz bu alışılageldik medeniyetin diğer ürünlerine benzeyecek mi, emin değilim…

Bir yazar ve editör olarak ben de işlerimde yapay zekâyı kullanıyorum ama asla doğrudan imzamı atacağım bir çıktıyı kullanmıyorum. Özellikle son bir yıldır geliştirici editörlük veya değerlendirme raporu için başvuru yapan yazar ve yazar adaylarının eserlerinde son derece dikkat çekici bir YZ kullanımı artışı var. Bu kullanım gözden geçirme veya beyin fırtınası aşamalarında değil sadece, doğrudan eserin son halini YZ’nin oluşturduğu seviyede karşımıza çıkıyor. İlk zamanlar daha çekingen bir yargıda bulunuyor, yazara da öyle yaklaşıyordum ama yapay zekâyla haşır neşir oldukça görece iyi tespit eder oldum. Eğer bir dosyada YZ kullanımının aşırı yoğunlukta olduğundan şüpheleniyor ve yazarından da bunun onayını alıyorsam, çalışmıyorum.

Yazar olarak YZ kullanımıma gelince, daha ziyade bir son kontrol aracı. Kurmaca veya kurmacadışı herhangi bir metne hazırlanırken de eğer kaynak ve bilgi taraması yapmam gerekiyorsa yine çok faydasını görüyorum. Özellikle de beyin fırtınası yapma konusunda çok işime yarıyor: Bir bilginin doğruluğunu teyit etmek, bir mevzuya farklı bir açıdan bakmamı sağlamak, gözden kaçırdığım mantık hatalarıyla ilgili uyarılar almak gibi…

Mesela, yazdığım bir metni sadece dilbilgisi açısından bir sorun var mı diye kontrol ettiriyorum ama sonuçta yarı yarıya ancak uzlaşabiliyoruz çünkü hemen tüm YZ araçları Türk Dil Kurumu’nun çokça sorunlu kurallarını dikkate alıyor. Oysa ben TDK yerine Ana Yazım Kılavuzu’nu esas alıyorum.

Yine de yanlış yazdığımız bir kelime var mı diye kontrol ettirmekte sorun yok ama düzeltmeyi yapay zekâdan istemek, mesela “Bu cümleyi daha anlaşılır/hüzünlü/heyecanlı yaz” veya “Romanın bu bölümünde şu şu olaylar olacak, bu bölümü benim gibi yaz” dediğinizde yine sizin sesinizden çıkıp makinenin sesi haline geliyor.

Öte yandan tüm bu manzaranın bana getirdiği şöyle bir lanet var:

Normal kurulmuş bir cümle, yapay zekânın kalıplarına benziyorsa paranoya yapmaya ve hızla o cümleden uzaklaşmaya başlıyorum. Mesela, “XXX aslında sadece bir YYY değil, aynı zamanda bir ZZZ” kalıbı ne kadar insan elinden çıkma ve doğal olursa olsun, yapay zekânın, üstelik çoğu zaman zayıf imge ve saçma bağlamlarla kurduğu cümleler yüzünden kulaklarımı tırmalamaya başladı. Yani birisi böyle bir ritimde kötü bir cümle kursa bile bunun “yapay zekâ gibi” görünmesi işten bile değil artık.

Veya mesela, ben uzun tire kullanımını oldum olası çok severim. Bir ritmi oluştururken veya bozarken, atmosfer veya anlatıcı sesi kurarken, üç nokta veya iki nokta gibi görece yaygın noktalama işaretlerinden daha çok hoşuma gider. Tipografik olarak da bayılırım. Ama yapay zekâ bunu o kadar çok kullanıyor ki artık yapay zekâ etiketi yerim diye kullanmaktan çekinmeye başladım.

Tabii bu tamamen benim OKB’mle de ilgili olabilir.

Neyse ki bir X kullanıcısının aşağıdaki paylaşımı beni biraz sakinleştirdi. “Agatha Christie’nin ChatGPT’ye erişiminin olması, zaman yolculuğunun gerçek olduğunun inkar edilemez kanıtıdır” esprisiyle yaptığı paylaşımda Agatha Christie’nin 1936 tarihli Cards on the Table baskısında da yaygın şekilde uzun tire kullanılmış. Muhtemeldir ki yapay zekâların beslendiği kaynaklardan biri de Agatha’nın metinleri…

Yine de bir not: Farklı zamanlarda yapılmış baskının dijital versiyonunu buldum, ilginç şekilde baskıdan baskıya da değişmiş bu kullanım. Agatha Christie yazarken hangisini seçmiş, muallak maalesef…

**

Ben 1987’liyim. Analog ile dijitalin tam ortasındaki benim kuşağım ve hemen ardıllarımız haricinde, sözgelimi “eski” analog dünyayı hatırlayan, bilen, merak eden, özleyenlerin pek de öyle bir özgül ağırlığını görmüyorum.

Burada salt nostaljiden bahsetmiyorum. Türümüzün ve medeniyetimizin süregelen algılayış, anlayış, hissediş hallerinden ve bunları ifade etme biçimlerinden bahsediyorum. Yaklaşık 2000’lerin başından beri bir hız treni gibi ilerleyen teknolojilere, hayatı analogla kesişen kuşakların bile çoğunu kayıp vermişken, gelecekteki insanların, en azından çoğunun, yapay zekânın Tolstoy veya Virginia Woolf’a erişme kapasitesini dert edeceklerini düşünmüyorum. Onlar, halihazırda yerleşmiş ve onlara verilen şeyleri tüketecekler. Kitabın yok olmasından, edebiyatın ölmesinden de bahsetmiyorum. Vurgulamak istediğim, ifade etme ve algılama biçimlerinin değişimi ve buradaki öngörülemezlik. Ve en başta belirttiğim “talep etme” meselesi…

Ben böyle bir yazı okusam, “Ee peki ne öneriyorsun?” diye sorar, yazıda bir cevap ararım. O yüzden veremediğim cevaba kızanları anladığımı söylemek isterim.

Stray isimli bilgisayar oyununda, yüksek teknoloji çağı sonrası harabeye dönüşmüş, insansız kalmış bir gelecekte, arkadaşlarından ayrı düşen bir kediyi oynuyoruz. Girip çıktığımız mekânlardan topladığımız kimi kâğıtları verdiğimiz, sokak çalgıcısı bir robot, yine dijital enstrümanıyla parçalar çalıyor —oyunun bir yan görevi bu sadece. Şimdi gitmekte olduğumuz yeni dünya, bana o sokak çalgıcısı robotun şarkıları gibi geliyor. Bize yapay, yabancı ve uzak gelen, ama gelecekteki bir zaman için çoktan nostaljileşmiş.

Stray oyununda gitar çalan sokak çalgıcısı robot ve yanında uyuyan kedi

Telif ve hak mücadelelerinde yapay zekânın karşısında konumlanan her türlü hareketin tarafı olmakla birlikte, kapitalizmin şu veya bu türü var olmaya devam ettikçe, bildiğimiz dünyayı ve insan üretimini enikonu savunmadıkça -ki savunanların sayısı maalesef azınlıkta- bu karamsarlığımın haksız çıkma ihtimali ne yazık ki düşüyor.

Bu yüzden ister istemez başlangıca dönerek bir bitiş yazmak zorunda hissediyorum: “Edebiyat ölüyor, bildiğimiz dünya da, tadını çıkarın çünkü şanslıydık…”

Kaynaklar:

Yorumlar

Bir yanıt yazın